खरंतर या विषयाची कुठून सुरुवात करावी..? हेच समजत नाही… आजकालच्या या धकाधकीच्या जगात दूरापास्त होत चाललेली गोष्ट म्हणजे प्रेम,जिव्हाळा, आदर …याचबरोबर …एकमेकांसाठी केला जाणारा त्याग, एकमेकांची काळजी, एकमेकांची आठवण आणि त्या सुंदर आठवणींची केलेली साठवण……

जगात माणसं जन्माला येताना हजारो नाती सोबत घेऊन येतात… पण माणसाच्या या सर्व रक्ताच्या नात्यापेक्षा,सर्वात जवळचे आणि परमेश्वराने निर्माण केलेले सर्वात जवळचे सुंदर अनोख, मखमली, रेशमी नातं म्हणजे जोडीदाराच….अर्थात पती आणि पत्नी चे…

प्रत्येक सुखदुःखात पावलोपावली एकमेकांच्या सोबत उभा राहण्यासाठी,आपलीच पाठ आपण थोपटू शकत नाही… दुःखात आपल्याच खांद्यावर आपण डोकं ठेवून आपण रडू शकत नाही…आपले दुःख जगात परक्याना सांगू शकत नाही ..म्हणून…यशात आपली पाठ थोपटन्यासाठी..अपयशात शेजारी  बसून पाठीवर हात फिरवण्यासाठी…..एकमेकांचे दुःख वाटून घेण्यासाठी…एकमेकांच्या जखमावर फुंकर घालण्यासाठी…, पावलोपावली येणारा संघर्ष नव्या उमेदीने झेलण्यासाठी…आनंदाने एकत्र जगण्यासाठी, संसाराचा पसारा आवरण्यासाठी आणि एकमेकांना सावरण्यासाठी…….हातात हात घेवून उभे आयुष्य वादळातही चालण्यासाठी…

न सांगता, न बोलता एकमेकांचे दुःख समजून घेण्यासाठी, एकमेकांना जपण्यासाठी…. परमेश्वरांना तयार केलेले हे सुंदर नातं.. एकमेकांना मनाने हृदयाने जोडले गेले… हे तीळा – तांदळाचं नातं आयुष्यातल्या दोन्ही टप्प्यावर अगदी क्षणाक्षणाला सोबत करते.. अंधारात चालताना काहीच दिसत नसते तेंव्हा दिव्याप्रमाणे प्रकाश दाखवणारे हे नाते असते… बाकी सगळी  नाती आपल्याला परक करू शकतात,करतात…सोडूनही  जातात… पण हे एक नातं आपण जेवढे जास्त जपू तेवढं ते अधिकच बहरत जातं, अधिकच घट्ट होत जात…..जोडीदाराच्या नात्याची वीण तेव्हाच अधिक घट्ट होते, जेव्हा ते प्राण- पणान जपलं जातं…वेळोवेळी एकमेकांना समजून घेऊन विश्वासाने सांभाळला जातं …आपल्या जोडीदाराची भक्कम साथ आपल्याला असेल तर आपण जगात कोणत्याही संघर्षाला तोंड देऊ शकतो….

असे हे अनोख नातं परमेश्वराची निर्मिती आहे…त्याच सौंदर्य आणि पावित्र्य जपणे, त्यास जपून टिकवणे यातच त्या नात्याची सार्थकता आहे…एवढ्या  तेवढ्या छोट्या छोट्या गोष्टींनी त्याला सुरुंग  लागावा…  असे नाते असेल तर ते टिकतच नाही त्यासाठी साधना लागते तपश्चर्या लागते तेवढाच त्याग ही असावा लागतो ….. तिथे दोघांच्याही अनुभवाचा कस लागतो…

जोडीदाराचे नातं हे देवा- ब्राह्मणांचा साक्षीने, पवित्र मंगळसूत्राच्या, पवित्र धाग्याने बांधलेले असते… त्याची सर कोणत्याच नात्याला येत नाही… तरुणपणाचा बहर संपू लागला की, जोडीदाराच्या नात्याची खरी किंमत आणि गरज समजते… काहीही झाले तरी सुखदुःखात आपल्या जोडीदारास सारखा जिवलग, आपल्या वेळेला मदतीला धावून येणारा,आपल्या जवळचा त्याच्यासारखा दुसरा कोणीच व्यक्ती नसतो …..

आजकाल या पती पत्नी च्या नात्यामध्ये तेवढे प्रेम, आपलुकी,आदर,काळजी आपल्याला पहायला मिळत नाही… किरकोळ कारणावरून वेगळे होण्याचे प्रमाणही वाढले …आहे या सर्व गोष्टींमध्ये मुलांची फरपट होते…त्यांची आबाळ होते… एकमेकांच्या वादांमुळे मुलांची आयुष्ये उद्वस्त होतात….त्यांच्यावर संस्कार कोण करणार? त्यांना कोण शिस्त लावणार?? जर आई वडिलांना च शिस्त नसेल…मुलांचे बालपण हे नवरा बायकोच्या वादात कुस्करले जाते… त्यांना मॉरल सपोर्ट मिळतच नाही… त्यामुळे पर्यायाने त्यांच्या आयुष्याची वाताहत होते…या सर्वांचा विचार दोघांनी करायला हवा..एकमेकांना समजून घ्यायला हवे….एकमेकांशी प्रेमाने बोलण्यासाठी, जोडीदाराच्या पाठीवरून मायेने आधाराचा  हात फिरवण्यासाठी कोणतच कमीपणा नाही….पैसे लागत नाहीत…

म्हणून या स्पर्धेच्या धकाधकीच्या जीवनात आपल्या जोडीदाराला जीव लावा,त्याला जपा तरच, आयुष्य सुंदर होईल…. मित्रहो आयुष्याचा सोहळाच करायचा असेल तर जोडीदार चांगला भेटायला हवा… तरच तो आपल्या आयुष्यातील प्रत्येक क्षण सुगंधाने, सुवासाने,आनंदाने आणि सुखाने भरून टाकेल….भरभरून जगवेल आणि जगुही देईल…. त्यामुळे परमेश्वराची देणगी असलेले हे सुंदर,रेशमी नाते माणूस म्हणून प्राण पणाने  जपा……काळीज जपा……

– सुसिमा थोरात.२८/०१/२०२५

२८/०१/२०२५

@All rights are reserved.

आज मला तिच्या डोळ्यातल्या चमकेने आणि धाडसाने भारावून टाकले होते….मी ऐकत होते, ती सांगत होती, काळा सावळा चेहरा,सरळ नाक, विस्कटलेल्या थोड्या दाट पण मध्यम भुवया….डोळ्यात चमक असणारे तेजस्वी डोळे,तपकिरी छोटीशी टिकली… हलकीशी केशरी रंग असणारी साडी चापून  चोपून नेसली होती…पिन अप केले नव्हते, पण पदराने सर्व अंग झाकून घेतले होते,.. गडद शेवाळी रंगाचा कोपराच्या थोडा वर ब्लाउज…… शेतात मजुरी करून काळवंडलेले हात- पाय… पायात थोडी मोठी जाड जोडवी, हिरव्या कळकट झालेल्या बांगड्या… काखेला चार वर्षाचे पोर सर्दीने बेजार झाले होते….

तिचे बोलणे ऐकून माझे  डोके सुन्न झाले…..ती भरभरून सांगत होती ..” मॅडम पोरगा अभ्यास करत नाही, आजोबाच्या मागे फिरतो… आजोबाने नुसतं लाडवून ठेवले त्याला”.. किती मारलं? तरी ऐकत नाही … नवऱ्याने  लय मारल बघा मला मागच्या आठवड्यात….सासू – सासरे  तमाशा बघत उभे होते… त्यांनी अडवलं सुद्धा नाही नवऱ्याला… रोज दारू पिवून येतीती आणि मारतीती….पोटाला तीन पोरी त्याचा पाठीवर झालेली दोन मुले त्यापैकी एक मोठा माझ्या पहिलीच्या वर्गात पहिली शिकत होता.. दोन वर्षांपूर्वी शिलाई मशीन घेतली, नवऱ्याने घरातून बाहेर काढलं, त्या मशीनच्या जीवावर लय पैसे मिळवलं…. सगळं घर मीच व्यक्ती चालवती…बाजार आणती… हे काहीच पैसे कमवत नाही, किरकोळ कमावतात तेही दारुत उडवतात..”…

असे खेड्यातले चित्र मला फारसे काही नवीन नव्हते… बाईच्या नशिबाची ही हळवी कर्मकहाणी होती… पाच नॉर्मल डिलिव्हरी सरकारी दवाखान्यात झाल्यानंतर कसली जपणूक नाही..पहिल्या तीन मुली…..मुलांना जन्म देण्यापासून, सांभाळण्यापासून, पैसे मिळवून, ज्वारी आणून त्यांना भाकरी करून वाढेपर्यंत आणि त्यांचा सर्व अभ्यास .. सर्व गोष्टींची काळजीपूर्वक विचार करून वागणारी, या जगातील एकमेव त्यागमुर्ती म्हणजे आईच असू शकते…

मला तिच खूप कौतुक वाटलं… मी माझीच नाही, तर सर्व स्त्रियांची तुलना तिच्यासोबत केली…. ती म्हणाली,” काम करून मिळालेले, पोरींचे काही पैसे बँकेत ठेवती” मोठी पोरगी नववीत शिकत होती… बचत गटात भरती… घरात ठेवत नाही नाहीतर, ते भांडून, घेऊन दारू पिऊन येतात…”

शिवीगाळ करणारा, मारहाण करणारा, पाच पाच बाळंतपणं अंगावर लादनारा ,व्यसनी नवरा… नातवंडाला चांगले वळण लागून न देता, वंशाचा दिवा म्हणून, लाडाने बिघडवणारे सासू सासरे…. पोटाला पाच लहान मुले,  वंशाला दिवा पाहिजे म्हणून पाच वेळा मरणप्राय यातना,कळा सोसणारी ही माय ..

तिचं गाऱ्हाणं ऐकताना डोळ्याच्या कडा आपोआपच ओल्या झाल्या….. मुलांना जन्म देण्याची एकच जबाबदारी तिच्यावर नव्हती, पैसे कमावून त्यांना ज्वारी आणून भाकरी करण्यापासून ,त्यांच्या आजारपणाची, त्यांचा अभ्यास, त्यांच्यावर चांगले संस्कार करून, त्यांना आधार देणे यासाठी रात्रंदिवस ती झिजत होती….. चार वर्षाच पोर घेऊन मजुरीला जात होती… कपडे शिवत होती… गोधड्या शिवत होती..आलेले पैसे काटकसर करून बँकेत ठेवत होती…

या सर्व गोष्टी पैकी एकाही गोष्टीची काळजी तिच्या नवऱ्याला किंवा तिच्या सासू-सासर्‍यांना नव्हती.. ती सांगू लागली, “आई-वडिलाकडे गरीबीच हाय सगळी मॅडम..!!  तिकडे तर कशी जावू पोरी, पोर घेवून “.. तिचा स्वर भिजलेला होता, तिच्या या अगतिकतेचा, पुरेपूर फायदाच सासरच्या लोकांनी उठवला होता, उठवतच होते… तिच्या शरीरावर होणारे वार आणि मनावर होणारे वार याची मोजदादच करता येत नव्हती… लग्न करून सात जन्माची साथ देतो, सांभाळतो, म्हणून वचन देऊन लग्न करून घरची लक्ष्मी म्हणून घरी आणणाऱ्या नवऱ्याने त्यापैकी कोणतच वचन पूर्ण केलेले नव्हतं… तिची आर्थिक जबाबदारी, मानसिक जबाबदारी, तिची भावनिक जबाबदारी, तिची शारीरिक जबाबदारी,  मुलांच्या जबाबदारी यापैकी कोणत्याच जबाबदारीची त्याला जाणीव नव्हती… त्याचं कोणतच कर्तव्य त्याला माहीत नव्हतं… गळ्यात अडकवलेलं धाग्यातल्या काळ्या मण्याचे मंगळसूत्र त्याच्या नावाखाली  फक्त डोंगराएवढे  ओझे ती वाहत होती…. क्षणाक्षणाला पोरांच्या काळजीत होती… “रातभर ते दारू पिऊन दंगा करतात , पोरींना मी दुसऱ्या घरात झोपायला पाठवते…” या तिच्या वाक्यांने काळजावर अजून एक चर्कन वार झाला…

या मुलांवर संस्कार करण्यासाठी, त्यांच्यासाठी पैसे कमावण्याची कसलीच जबाबदारी तिच्या नवऱ्याची नव्हती का? आज किती घरात अशी परिस्थिती आपल्याला दिसून येते….

याची विरुद्ध बाजू म्हणजे, शहर भागात बरीच लोक चांगल्या कंपन्यांमध्ये काम करतात भरपूर पैसे कमावतात,.. स्वतःचे फ्लॅट घेतात त्यांच्यापैकी कित्येक जणांच्या बायका मात्र घरी ऐश आरामात घरी बसून राहतात.. एक रुपया कमावत नाही तरी…. सर्व सुख सुविधा, सोयी त्यांना उपलब्ध असतात…त्याचा उपभोग घेतात.. जेवण सुद्धा करण्याचे कष्ट त्यांना घ्यावेसे वाटत नाही… पार्सल मागवतात  हॉटेलमध्ये जातात… महिन्याला होणारा हजारो रुपयांचा ब्युटी पार्लरचा खर्च, महागडे कपडे, दागिने , हाऊस मौज आराम त्यांच्या वाट्याला येतो..बर्थडे, anniversary… एक रुपयाची कमाई नाही तरी, मुलाला सोडायला आणायला स्कूल बस असते… कारण त्यांचे नवरे व्यवस्थित कमावणारे आणि त्यांच्या बायकोला जपणारे असतात….यापैकी काहीच तिच्या वाट्याला आले नव्हते, हे नसूनही होणारी मारहाण, ही बाळंतपणे, शिवीगाळ यामुळे ती पूर्ण पिचून गेली होती….

पण मग एखादीच्याच वाट्याला असं दुःख, असा त्रास का यावा??? तिची नकळत तुलना मी सर्वांशी करत होते… का देवाने तिच्या वाट्याला असं आयुष्य आणले असेल???काही वेळा हे व्यसन करणारे नवरे, व्यसनांमुळे पटकन मरूनही जातात… लवकर जगाचा निरोप घेतात…आणि सर्व जबाबदाऱ्यांवरून मोकळे होतात, ती विधवा होते तो मेला म्हणून, पण तरीही जबाबदाऱ्यातून मोकळी होत नाही… माय कधीच या चक्रातून जबाबदारीतून मोकळी होऊ शकत नाही… ती मरेपर्यंत झिजत असते कणाकणाने…. आपल्या लेकरांसाठी..

नवरा म्हणून नावाला असलेले एक वलय तिला काय देतं हे आजवर मला कळलं नाही???फक्त समाजात नवरा आहे ही एक ओळख …बाकी.. सर्व खोटी आरास असते…स्त्री तिच्या कर्तृत्वाने सगळं घर उभा करते.. स्वतः साठी ती कधीच  जगत नाही…ती हरत नाही…… स्वतःचा संसार स्वतः चालवते… कुणी मारलं,  कुणी शिवीगाळ केली, कुठल्या नवऱ्याने अपमानित केले, नातेवाईकांनीला लाथाडले….तरी ती जगत असते…

तिला हक्क नसतो का सन्मानाने जगण्याचा??? स्वतःची  हौसमौज  करण्याचा…नवऱ्याकडून कोड कौतुक करून घेण्याचा.. पाठीवर आधाराचा हात ठेवणारा नवरा खूप काही तिला देऊन जाऊ शकतो..तो सर्वांना मिळतोच असे नाही…

पण तिच्या भाळावर बाराही महिने कष्ट आणि त्रास संघर्ष,लिहिला होता, ती झगडत होती… परिस्थितीशी लढत होती.. स्वतःच्या मुलांसाठी, स्वतःच्या लेकरांसाठी समाजाशी लढत होती… तिचे कौतुक करावे तेवढे थोडेच होते… आज या जगात भरपूर स्त्रीया असतील ज्या वेगवेगळ्या पातळ्यांवर, वेगवेगळे क्षेत्रांमध्ये काम करत असतील …तरीसुद्धा तिच्या डोळ्यातील वेगळीच चमक, मला जगण्यासाठी अजून मोठी प्रेरणा देऊन गेली…. तिच्या या कर्तुत्वाला सलाम!!!!

आई म्हणून ती कधीच हरली नाही, हरणार नाही….. परिस्थितीने तिला हरवले असले, तरी ती हरली नव्हती… आणि हरणारही नव्हती… ती झुंजत राहणार होती… तिच्या अखेरच्या श्वासापर्यंत तिच्या मुलांसाठी….. कारण सगळ्यांनी जबाबदारी टाळली तरी ती त्या जबाबदाऱ्या टाळू शकत नव्हती… कारण ती माय होती… तिच्या पायात पडलेली ही बेडी समाजाला दिसत नसली.. तरी ती माय या बेडीतून कधीच मोकळी होणार नव्हती… कधीच मोकळी होणार नव्हती…..

• सुसिमा थोरात.
• २३/११/२०२४

@All rights are reserved.

@Image source – Google.

*अगतिकता….*

आज तो क्षण जवळ आला, ज्याची मी कधीच वाट पाहिली नव्हती, किंवा मला असे वाटते ही नव्हते की कोकणाने मला निरोप द्यावा…..जानेवारी 2024 मध्ये आंतर जिल्हा बदली सांगली येथे झाली.15 ऑगस्ट रोजी मला कार्यमुक्त केले….सोळा ऑगस्टला मी सांगली जिल्हा परिषदला हजर झाले…

चार ऑक्टोबर 2024 रोजी ज्या शाळेत मी माझ्या नोकरीची पाच वर्षे पूर्ण केली, जिथे मला शुभेच्छा देण्यासाठी, शुभेच्छा समारंभ आयोजित केला होता… निरोप समारंभ त्याला मी कधीच म्हणणार नाही.. हा शुभेच्छांचा क्षण मला सतत मागे वळून बघायला सांगत होता पाच वर्षे असताना पाच वर्षे असं नाही जवळ जवळ नऊ ते दहा वर्ष मी कोकणाच्या सहवासात राहिले…. शिक्षणाच्या निमित्ताने….

“कोकणची माणसं साधी भोळी, हृदयात त्यांच्या भरली शहाळी..”

हे वाक्य , तत्व तंतोतंत मला पटले होते… खूप जीव लावणारी प्रेम करणारी.. माणसं मला भेटली. माझ्यासाठी ज्यांच्या डोळ्यात आसवे यावी अशी  खूप कमी माणसं माझ्याजवळ होती… त्यापैकी  ही काही…तीच जास्त होती..

माझ्या सर्व्हिस मधील कुरचुंबं  नंबर १ ही पहिली शाळा होती .माझ्या कूरचुंब नंबर एक शाळेतील प्रवासात पालकांनी गावकऱ्यांनी मला खूप जिव्हाळा दिला… आपुलकीची वागणूक दिली… त्यामुळे मला कधी माझ्या गावी जाण्याची ओढ वाटलीच नाही .. जावेच वाटले नाही ….पण परिस्थितीच्या मनात काही वेगळेच होते, म्हणून की काय… मला माझ्या भागात आणून  ठेवण्याचे परिस्थितीचे प्रयोजन मला काही समजले नाही..

पण कोकण, माझे कुरचूंब गाव ,माझी शाळा मला माझ्या नजरेआड  करावी वाटत नव्हती…. दोन लहान मुले घेऊन मी खूप आनंदाने तिथे राहिले होते…कोकण माझ्या जीवनाचा अविभाज्य भाग झाला होता… रसाळ फणस, आंबे, काजू ,रसाळ शहाळी… त्याचबरोबर अथांग पसरलेला अरबी समुद्र…निळा जलधी.. मला माझा जिवाभावाचा सखा वाटत होता…. त्याचबरोबर प्रेमळ मोठ्या मनाने जीव लावणारी ,पाठीवरून हात फिरणारी माणसं यांचा मला खूप आधार वाटत होता ….

तोंडावरून मायेनं  हात फिरवणारी माणसं मिळायला भाग्य लागतं… ते भाग्य मला कोकणाने मिळवून दिलं होतं. एवढा लळा लोकांनी मला लावला …..शाळेतील विद्यार्थ्यांनी लावला…. एवढ्या लवकर मी या सर्वाला पारखी होईल, असे कधी वाटले नव्हते… कार्यक्रम होईपर्यंत ,शाळेत असेपर्यंत ,माझा म्हणण्याचा हक्क या निरोप समारंभाने माझ्याकडून हिरावून घेतला असे वाटले…

निसर्गरम्य , हिरव्यागार परिसरात असणारी माझी मोठी शाळा…. मला कधीच परकी वाटली नाही…शाळेच्या भिंतींशी, तिथे असणाऱ्या मातीच्या कणाकणाशी, तिथे असणाऱ्या झाडा-माडांशी त्याच्या पानाफुलांशी  माझे एक अनामिक नातं जडलं होतं…… ते नातं मी कधीच विसरू शकत नाही..सोबत सहकारी म्हणून लाभलेले कोल्हापूरचे श्री पाटील सर एक उत्तम मार्गदर्शक ठरले.. त्याचबरोबर गावचे सरपंच मा.प्रसादजी माने sir, शाळा व्यवस्थापन समितीचे अध्यक्ष विनोदजी माने sir, शिक्षणतज्ञ मिलिंद माने sir, शाळा व्यवस्थापन समितीच्या उपाध्यक्ष संजना गुरव ताई सर्वांनी खूप चांगल्या पद्धतीने सहकार्य केले…आम्हाला नवीन भागात आल्यावर कधीही परकेपणा जाणवू दिला नाही… त्यांनी अतीव विश्वास आमच्यावर दाखवला… याचबरोबर मला पावलोपावली मार्गदर्शन करणारे स्नेही, पदवीधर शिक्षक संघटनेचे अध्यक्ष, माननीय श्री डांगे सर व बहिणी प्रमाणे मला मार्गदर्शन करणाऱ्या , माझी एक छान मैत्रीण असणाऱ्या डांगे मॅडम यांची उणीव मला सतत जाणवत राहील… अडचणीच्या काळात खूप मदत त्यांनी मला केली… ही फक्त काही नावे पण प्रत्यक्ष अप्रत्यक्षरीत्या मदत करणाऱ्यांचे  धन्यवाद न मानता त्यांच्या ऋणात राहणे  मी पसंद करेन…..

कोकणाने मला खूप काही दिले, काही कटू क्षण सोडले ते..मला  पुन्हा कधी वाटले तर तिथेच राहायला आवडेल, त्याच माणसांमध्ये…त्यांच्या चुलीवरचा कोरा चहा मला अमृता समान वाटला… कारण त्यामध्ये खूप माया, प्रेम, आपुलकी आहे….घासातला घास देणारी माणसे मिळायला भाग्य लागतं… जे मला तेवढ्या वर्षापुरतच लाभलं होतं या माणसांच्या , सहवासाचे हे सर्व  क्षण मी कुपीत घालून हृदयात बंद करून ठेवणार आहे… जेणेकरून जेव्हा जेंव्हा मला या सगळ्यांची आठवण येईल तेव्हा ते बंदिस्त क्षण उघडून मला त्याचा सुवास घेता येईल आणि आयुष्य जगण्याची उमेद येईल…ते मी जपून ठेवणार आहे…

तो हिरवा निसर्ग,  पहाटेचे पांढरे शुभ्र धुके, पहाटेचे मोरांचे आवाज पक्षांचा किलबिलाट ,धुक्यातून जाणारी इवलिशी पाऊलवाट.. दवबिंदू ,मैदानावर उमललेली छोटी निळसर फुले, गवताच्या हिरव्या गालिच्यावर उमललेली नाजूकशी पिवळी फुले …अखंड सुवास देणारी अनंताची फुले….झोके घेणारी पाखरे, वाऱ्याबरोबर मजेत डोलणारी ,भाताची हिरवी शेती… सारेच कसे क्षणात दृष्टीआड झाले…. पण  हे सर्व मी मनात साठवले आहे ……साठवलेले  आठवले तरी बरेच वाटेल……

• सुसिमा थोरात
• 04/10/2024